Ciemny wieczór, mało rozrywkowa dzielnica miasta stołecznego. Wieczór zupełnie nielipcowy, choć lipcowy: z nieba spadają coraz gęściej strugi zimnego deszczu, termometr wskazuje przyprawiającą o dzwonienie zębów temperaturę dwunastu stopni. W takich warunkach atmosferycznych składam nową definicję sztuki - sztuką jest w taką ulewę i ziąb wywabić tłumy ludzi na ulice.

Dwie godziny temu ulicą Kasprowicza (mieszkańcy Warszawy wiedzą, że to ulica zupełnie niekojarząca się z ofertą kulturalną) ruszyła barwna parada. Nie trzeba aż tak wiele, żeby wyciągnąć ludzi z miękkich foteli i sprzed migających telewizorów. Kilkunastu akrobatów na szczudłach, z pomalowanymi na złoto twarzami i w błazeńskich strojach, to skaczący wśród stłoczonej masy, to rozciągający nad tą masą kolorową płachtę, sztuczne ognie, fajerwerki, iluminacje, gigantyczny mechaniczny owad, na którego grzbiecie zespół wydobywa z instrumentów wprawiającą widzów w radosny trans muzykę. Tak właśnie zaprezentowali się publiczności goście z Francji, Compagnie Malabar, z widowiskiem "Helios II". W teatrach ulicznych przepadam za stopieniem się publiki i aktorów, kiedy granice między jednymi i drugimi są niedostrzegalne, a przeżywanie teatru staje się jednocześnie doświadczeniem zbiorowym i bardzo intymnym. Nie potrzeba tu żadnej głębi, wystarczy odłożyć codzienność na bok i dać się ponieść artystom.

I tak będę spędzać popołudnia i wieczory do 5 lipca - o ile nie zawiedzie mnie ośrodek decyzyjny, bo wybór tego, co można zobaczyć w ramach tegorocznego festiwalu, przytłoczyć może niejednego.

Wszystkie zamieszczone zdjęcia pochodzą ze strony facebookowej festiwalu.

Rzecz to mocna. I zaskakująca. Spektakl „Przejście techniczne” ma w sobie niepokojącą klaustrofobiczność. To studium samotności człowieka. Obserwujemy mężczyznę podczas codziennych, zwykłych czynności: przebieranie się, przygotowywanie posiłku, sprzątanie, palenie, oglądanie telewizji... Robi to wszystko z męczącą pieczołowitością, jakby chciał dokładnie wypełnić pustkę wokół siebie przesadną drobiazgowością. Widzimy, co człowiek żyjący w pojedynkę robi... ale największe wrażenie wywiera na widzu to, czego NIE robi. W głowie pojawiają się trudne pytania: jaki jest cel i sens tych wszystkich czynności? Jak to się stało, że jest sam? Kim jest na zewnątrz, poza zamkniętym światem swojego mieszkania? I w końcu to najtrudniejsze: czy jego życie w ogóle ma jakiś sens i cel? Wielkie brawa dla aktora, że udaje mu się tak maksymalnie skoncentrować – gra przed widownią złożoną z kilku osób; a każdy jego gest i wyraz twarzy można obserwować z bliska. Trudna jest ta intymność między aktorem a widzem. To prawdopodobnie o wiele większy wysiłek, niż gra dla kilkuset widzów. Na wspomnienie zakończenia mam dreszcze... granica między czasem, kiedy spektakl trwa a jego zakończeniem jest zatarta i wprawia w osłupienie – to do widza należy decyzja, ile wytrzyma i kiedy opuści widownię... Zaś picie szampana w pojedynkę to chyba najmocniejszy wyraz samotności, jaki widziałam w teatrze.

PS Postuluję wprowadzenie zakazu teatralnego dla niektórych - na wzór zakazu stadionowego. Głupawe komentarze wygłaszane scenicznym, nomen omen, szeptem przez pewnego pana skutecznie zakłócały odbiór - brawa dla aktora, że udało mu się tak maksymalnie skupić.

Przyszedł zblazowany widz z teatru, zabrał się za pisanie recenzji i okazało się, że jej tytuł już wcześniej wymyślił i wykorzystał ktoś inny. Co więcej, okazało się, że odczucia miejscami nawet dość zbliżone do odczuć owego widza również zostały wcześniej ujęte słowa przez tę samą osobę, ze szczególnym uwzględnieniem Osipa z drapakiem na głowie (komentarzami pod zalinkowaną recenzją nie radzę się sugerować, to na pewno pisały te same osoby, które z jakiegoś powodu na zakończenie czterogodzinnej męczarni klaskały na stojąco).

Wyżej wspomniany zblazowany widz w teatrze szuka rozmaitych rzeczy. Czasem szuka zaskoczenia. Czasem formy innej niż wszystkie. Czasem tylko perfekcji. "Sztuka bez tytułu" Czechowa w Teatrze Współczesnym nie oferuje niczego z tego zestawu.

Wyobraźcie sobie przedstawienie, w którym wszystko niby gra. Galeria czechowowskich charakterów sadowi się przed widownią; zaczynają rozmawiać ze sobą, patrząc przy tym na publiczność. Już na pierwszy rzut oka widać, że postaci jest za dużo i szykuje się grubszy galimatias; trzeba będzie nieźle się wysilić, żeby załapać, kto kogo nie lubi, a kto ku komu skrywa jaką namiętność. W miarę upływu akcji wydarzenia koncentrują się na Płatonowie (Borys Szyc), którego słabość charakteru skrzywdzi właściwie wszystkich, zwłaszcza panie - zakochana w nim (czy z wzajemnością, do końca nie zostanie ustalone) wdowa po generale, głupiutka i wpatrzona w niego a wielokrotnie zdradzona żona, kochanka z dawnych czasów, która rzuci męża po to, by się dowiedzieć, że Płatonow nie odpowie na ten zryw porzuceniem własnej żony; jakaś wpatrzona w Płatonowa młódka, którą urazi to, że Płatonow całował ją jedynie dla żartu. W jednej z końcowych scen jego koszmary przemówią jednocześnie i będzie to najlepszy moment spektaklu. Ci wszyscy zdradzeni mężowie i niewierne żony, zakochani bez wzajemności, dłużnicy i alkoholicy - znamy tę czechowowską kolekcję, znamy. Każdy aktor gra w zasadzie bardzo dobrze, bywa, że doskonale. Czemu więc uważam, że przedstawienie to strata czasu? Cóż - każdy z tych doskonałych aktorów gra dla siebie, poszczególnych postaci nie łączą żadne nici, oprócz tych zawartych w warstwie tekstowej i właściwie po pewnym czasie widz się zastanawia, po co tu przyszedł i co ci ze sceny chcą powiedzieć tym na widowni. Że zdarzają się takie puste typki, które wdziękiem uwodzą ludzkość, idącą za nimi na zatracenie? Że życie jest nędzne, brudne i podłe? Nic nowego pod słońcem. 

Największym problemem tego spektaklu jest moim zdaniem Borys Szyc. W tej tragikomedii Szyc, choć tak zwanych środków wyrazu mu nie brak, po pierwsze przez cały czas pozostaje Szycem, jest charakterystyczny do kwadratu, zarzyna swoją mocną osobowością postać kryjącą się pod nim. Po drugie, Borys Szyc jest tak komiczny, że właściwie widz się gubi i nie wie, czy ma się przejąć losem krzywdzonych przez niego osób, bo przecież obserwuje tragedię, ale ta tragedia bawi i dusi w zarodku wszelkie zadumanie nad wydarzeniami. Po trzecie, Borys Szyc tak się wyróżnia ekspresją, że tłamsi pozostałe postacie. (Że można grać na granicy nadekspresji i jednocześnie nie górować nad resztą aktorów, pokazuje choćby Stelmaszyk w "Iwanowie"). Mamy zatem klops, bo jak to możliwe, że w sztuce, w której wszystko gra, nie gra nic?

Bonus: jeszcze jedna recenzja. Krytykuje argumentując odwrotnie niż niżej podpisany znudzony widz, ale wnioski wysuwa zbliżone.

Niskie zarobki, kłopoty ze zdobyciem porządnego ubrania i rozkwitająca w związku z tym sztuka samodzielnej produkcji ubiorów, brak dostępu do urozmaiconej żywności, cenzurowanie książek, które mogą być dostępne na rynku, brak lekarstw i porządnych szpitali, propaganda partyjna sącząca się z telewizorów i radia, państwo kontrolujące możliwie wiele aspektów życia obywatela, więzienie za sprzeciwianie się władzy - brzmi znajomo? Tak, niektórzy z nas to przeżyli i pamiętają, ci młodsi nieraz o tym czytali. Wspomnienia z Polski sprzed 1989 roku? Nic podobnego - to świeże wrażenia ze współczesnej Kuby.

Yoani Sánchez, trzydziestokilkuletnia Kubanka zarabiająca na życie sprzątaniem i nielegalnym oprowadzaniem turystów po Hawanie, pewnego dnia zaczęła opisywać codzienne życie w swoim kraju. Żeby umieścić swoje notatki w internecie, przekradała się do hotelu i udawała cudzoziemkę - jako Kubanka nie miałaby szans, żeby umieścić swoje zapiski w sieci. Pisała o tym, jak nie podoba jej się rzeczywistość w kraju, jak nieudolna jest władza, jak trudno żyje się na co dzień, w państwie, którego mieszkańcy nie mają dostępu do tak podstawowych - wydawałoby się - produktów, jak mleko czy mięso, gdzie władze reglamentują dostęp właściwie do wszystkiego, gdzie na czternaste piętro trzeba wchodzić piechotą, bo zepsutej windy nie ma czym naprawić. Sánchez ma umiejętność wybierania z rzeczywistości takich szczegółów, dzięki którym opisywane miejsca i zdarzenia stają przed oczami jak żywe. To wielki dar, coś absolutnie niewyuczalnego. Sánchez nie pisze o niczym nadzwyczajnym, notuje tylko to, co codziennie wokół siebie widzi. W jej tonie pobrzmiewa gorycz, zgryźliwy humor, rozczarowanie i jednoczesny bunt przeciw biedzie, przeciw poczynaniom partii, przeciw ciągłej cenzurze i przeciw przejawom rozkładu społeczeństwa.

Jest przy tym niezwykle uparta i mimo nacisków nie zamierza przestać pisać. Padają na nią absurdalne podejrzenia o działanie z ramienia CIA, musi uciekać się do coraz to nowych wybiegów i sztuczek, żeby móc się dzielić z czytelnikami swoimi obserwacjami. Choć blog zablokowano dla Kubańczyków, a jej samej zakazano wyjazdu z kraju - nie pozwolono jej odebrać żadnej z nagród, jakie otrzymała za to, co pisze na swoim blogu - nie przestaje pisać. W 2008 roku Time uznał ją za jedną ze 100 najbardziej wpływowych intelektualistów świata. Yoani Sanchez ironicznie komentuje, że jest prawdopodobnie jedyną osobą z tej listy, która myje swoje własne podłogi i brak jej pieniędzy na przejazd autobusem. Skromna kobieta, która nie ma możliwości, by wykorzystać swój dyplom filologa i zdolności informatyczne musi, okazuje się być niezwykle niezłomną osobą i nietuzinkową osobowością.

Jej blog, tłumaczony na bieżąco na kilkanaście języków, ukazał się w formie książki Cuba libre. Notatki z Hawany. Rewelacja; i mam tu na myśli zarówno styl, treść, jak i osobę autorki, która wykazuje się wielką odwagą i determinacją, by mówić światu, co dzieje się na Kubie poza strefami, które oglądają turyści.

Aperitif:

W latach osiemdziesiątych jechałam w radzieckiej lokomotywie, którą prowadził mój ojciec. Z siedzenia maszynisty zobaczyłam, że na torach, jakieś sto metrów przed nami, coś się rusza. To była krowa, przywiązana tak, że tylko łeb był na łasce pociągu. Zwierzę muczało i próbowało się wyrywać, bezskutecznie. Z niewinnością moich dziesięciu lat krzyknęłam do taty: "Zatrzymaj się! Krowa na torach!". Ale pociąg z trzydziestoma wagonami nie zatrzymuje się tak łatwo, a tym bardziej ze względu na zwierzę. Mój ojciec, ze spokojem kogoś, kto widział gorsze rzeczy na linii, wytłumaczył mi: "Nie martw się, właściciele sami je tak przywiązują, żeby zabił je pociąg i żeby mogli je zjeść. Mogą to zrobić tylko wtedy, gdy ja je przejadę". Kilka sekund później głuche uderzenie powiedziało mi, że ofiara się dokonała. Patrząc przez okno, dostrzegłam grupkę uśmiechniętych rolników, którzy biegli do martwego zwierzęcia.